Κοινή ανακοίνωση του Τομέα Ψυχικής Υγείας και της Ράνιας Θρασκιά, Βουλευτή Α’ Θεσσαλονίκης και Υπεύθυνης Κ.Τ.Ε. Ψυχικής Υγείας του ΠΑΣΟΚ – Κινήματος Αλλαγής
Η κυβέρνηση της ΝΔ, με τον ν.5129/2024, ακύρωσε κάθε προσπάθεια για ουσιαστική ψυχιατρική μεταρρύθμιση, παραμένοντας πιστή σε πελατειακές λογικές και αδιαφορώντας για τις πραγματικές ανάγκες του συστήματος ψυχικής υγείας.
Για να αντιληφθούμε την έκταση της αποτυχίας, αρκεί να εξετάσουμε ορισμένα παραδείγματα που καταδεικνύουν πώς πλήττονται καθημερινά τόσο οι λήπτες υπηρεσιών όσο και οι επαγγελματίες στον χώρο της ψυχικής υγείας.
1. Μαζική αντίδραση φορέων και εργαζομένων κατά του ν.5129/2024
Περισσότεροι από 150 φορείς και σωματεία, συμπεριλαμβανομένων εργαζομένων και θεραπευομένων, καταδίκασαν τον νόμο πριν την ψήφισή του (29-07-2024) ως επικίνδυνο και αντιεπιστημονικό. Η καταδίκη αυτή υπογραμμίζει την έκταση της κοινωνικής και επιστημονικής ανησυχίας.
2. Υποστελέχωση και υπερπληρότητα: Το πραγματικό πρόβλημα
· Στο Δαφνί, το μεγαλύτερο ψυχιατρικό νοσοκομείο της χώρας, το προσωπικό μειώθηκε από 1.016 νοσηλευτές το 2010 σε μόλις 575 σήμερα. Συχνά υπάρχουν μόνο 2 νοσηλευτές για 30–32 ασθενείς.
· Στα νοσοκομεία της Αττικής, η υπερπληρότητα φτάνει σε τραγικά επίπεδα (Νίκαια: 27 ασθενείς σε 22 κλίνες), με μόνιμα ράντζα και φορεία στους διαδρόμους.
· Στις παιδοψυχιατρικές κλινικές, οι λίστες αναμονής φτάνουν έως 2 χρόνια, θέτοντας σε κίνδυνο την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων.
· Στις ψυχιατρικές μονάδες της Θεσσαλονίκης επικρατούν απαράδεκτες συνθήκες, με ελλείψεις σε προσωπικό, συνωστισμό ασθενών και δύσκολες βάρδιες για το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό. Οι 8 εναλλάξ εφημερεύουσες ψυχιατρικές κλινικές, και ειδικά οι 5 εξ αυτών εντός του πρώην Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης, που δεν μπορούν ποτέ να δηλώσουν πληρότητα, λόγω της έλλειψης τομεοποίησης, στενάζουν δεχόμενες περιστατικά από τη μισή κυριολεκτικά Ελλάδα.
3. Χαμηλή χρηματοδότηση: Η ψυχική υγεία δεν είναι προτεραιότητα
Η δημόσια δαπάνη για την ψυχική υγεία παραμένει κάτω από το 3% των συνολικών δαπανών υγείας, πολύ χαμηλότερη του ευρωπαϊκού μέσου όρου (~6%). Το 2023–2028 προβλέπεται οριακή μείωση (-0,1% CAGR), επιβεβαιώνοντας την πολιτική επιλογή «χαμηλού προϋπολογισμού».
4. Έλλειψη τομεοποίησης και ανορθολογική διασπορά υπηρεσιών
Η ανισομερής κατανομή των δομών αναγκάζει ασθενείς από περιοχές της Περιφέρειας να νοσηλεύονται σε κεντρικά νοσοκομεία, αυξάνοντας το κοινωνικό κόστος και την πίεση σε ήδη επιβαρυμένα κέντρα. Το πρόβλημα επιτείνεται από τις συχνές και συχνά επισφαλείς διακομιδές ψυχιατρικών ασθενών σε μεγάλες αποστάσεις, οι οποίες όχι μόνο ταλαιπωρούν τους ίδιους και τις οικογένειές τους, αλλά και καταδεικνύουν την έλλειψη τομεοποίησης και την απουσία επαρκών τοπικών υπηρεσιών.
5. Ανεπαρκείς δημόσιες κοινοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας
Οι δημόσιες κοινοτικές υπηρεσίες παραμένουν υποστελεχωμένες και περιορισμένες, με αποτέλεσμα το κράτος να εκχωρεί ολοένα και περισσότερο την αρμοδιότητα της φροντίδας σε ιδιώτες (ΜΚΟ και ΑμΚΕ). Αντί να ενισχυθούν οι δημόσιες δομές που εγγυώνται καθολική και δωρεάν πρόσβαση, προκρίνεται η κατεύθυνση δημόσιων πόρων σε ιδιωτικούς φορείς, μετατρέποντας την ψυχική υγεία και τον ανθρώπινο πόνο σε πεδίο εργολαβιών και προσωρινών «projects». Η πρακτική αυτή όχι μόνο απαλλάσσει το κράτος από την ευθύνη του, αλλά υπονομεύει και το δικαίωμα των πολιτών σε ισότιμη, σταθερή και ποιοτική φροντίδα.
6. Πέρα από την κλινική: κοινωνικές ανισότητες και ψυχική υγεία
Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας αντιμετωπίζει την ψυχική υγεία αποκλειστικά ως ιατροφαρμακευτικό ζήτημα, αγνοώντας τις βαθιές κοινωνικές της διαστάσεις. Η ανεργία, η ακρίβεια, η δυσκολία ανεύρεσης στέγης και η γενικευμένη φτωχοποίηση μεγάλων τμημάτων του λαού επιδεινώνουν καθημερινά την ψυχοκοινωνική πίεση και οδηγούν σε αύξηση των περιστατικών ψυχικών διαταραχών και αυτοκτονιών. Χωρίς πολιτικές που να αντιμετωπίζουν τις κοινωνικές αιτίες της ψυχικής οδύνης, καμία στρατηγική για την ψυχική υγεία δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική και η σημερινή κυβερνητική αδιαφορία συντηρεί έναν φαύλο κύκλο κοινωνικής επισφάλειας και ψυχικής επιβάρυνσης.
7. Κενό γράμμα το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Πρόληψη των Αυτοκτονιών, που είχε εκπονήσει η ΝΔ
Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, από το 2012 έως το 2022 καταγράφηκαν τουλάχιστον 5.686 περιστατικά αυτοκτονίας. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι υπάρχει σημαντική υποκαταγραφή -το πραγματικό μέγεθος του φαινομένου είναι πιθανόν έως και 15–20 % υψηλότερο από τα καταγεγραμμένα δεδομένα-. Ενώ η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας το 2023 αναγκάστηκε, υπό την πίεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, να αναγνωρίσει το μέγεθος του προβλήματος και την ανάγκη εκπόνησης ενός Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την Πρόληψη των Αυτοκτονιών, δύο χρόνια μετά, το Σχέδιο αυτό παραμένει κενό γράμμα. Η αδράνεια αυτή δεν συνιστά απλώς αδυναμία, αλλά κατάφωρη αδιαφορία απέναντι σε μια κρίση δημόσιας υγείας που κοστίζει ανθρώπινες ζωές.
8. Η Ελλάδα εκτεθειμένη: ακούσιες νοσηλείες χωρίς προστασία της αξιοπρέπειας και σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα
Η κυβέρνηση αποδεικνύεται ανίκανη να αντιμετωπίσει με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα το ζήτημα των ακούσιων νοσηλειών. Η Ελλάδα εξακολουθεί να κατέχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ακούσιας νοσηλείας στην Ευρώπη, με το 60–65% των ψυχιατρικών εισαγωγών να πραγματοποιούνται με εισαγγελική εντολή. Ακόμη χειρότερα, η διαδικασία συνεχίζει να υλοποιείται μέσω της αστυνομίας, με χειροπέδες και περιπολικά, στιγματίζοντας και τραυματίζοντας περαιτέρω τους ασθενείς. Αντί για μεταρρύθμιση με σεβασμό στην αξιοπρέπεια και την ψυχική υγεία, η κυβέρνηση συντηρεί έναν βαθιά αυταρχικό μηχανισμό, που παραβιάζει βασικά δικαιώματα και εκθέτει τη χώρα σε διεθνή κριτική.
9. Εξαρτήσεις: Από τη δημόσια υγεία στην καταστολή
Η κυβερνητική πολιτική της ΝΔ για τις εξαρτήσεις διαπνέεται από λογική συρρίκνωσης και διαχείρισης «κόστους», αντί να εγγυάται μια ανθρωποκεντρική στρατηγική φροντίδας. Τα θεραπευτικά προγράμματα αποδυναμώνονται μέσω διοικητικών συγχωνεύσεων, χρόνιας υποστελέχωσης και αποσπασματικής χρηματοδότησης. Το κοινοτικό μοντέλο περιθωριοποιείται και η πρόληψη παραμένει ευκαιριακή. Τα προγράμματα επανένταξης αποψιλώνονται και η αντιμετώπιση της εξάρτησης γλιστρά ξανά προς την καταστολή αντί για τη δημόσια υγεία, ενώ καταργείται το δικαίωμα των χρηστών να επιλέγουν τη θεραπεία τους. Το αποτέλεσμα είναι περισσότερες υποτροπές, αυξημένοι χρόνοι αναμονής, γερασμένοι πληθυσμοί χρηστών χωρίς κατάλληλες υπηρεσίες, ανισότητες πρόσβασης στην περιφέρεια, ανεπαρκείς υπηρεσίες για κοινωνικά ευάλωτες ομάδες με αυξημένο κίνδυνο χρήσης ουσιών, καθώς και κύκλοι νοσηλείας – φυλάκισης – αποφυλάκισης χωρίς συνέχεια φροντίδας.
10. Ψυχική υγεία και ηλικιωμένοι: Μια «σιωπηλή» κρίση
Η φροντίδα των ηλικιωμένων εξελίσσεται σε μια «σιωπηλή κρίση» στην Ελλάδα της υπεργήρανσης. Η ψυχογηριατρική μένει χωρίς επαρκείς ομάδες στην κοινότητα και εξειδικευμένες υπηρεσίες, με διαδρομές φροντίδας που δεν συνδέουν την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, τα νοσοκομεία και την κατ’ οίκον νοσηλεία. Η άνοια αντιμετωπίζεται χωρίς μακρόπνοη εθνική στρατηγική με δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα και προϋπολογισμό, ενώ οι οικογένειες εξαντλούνται, χωρίς θεσμική ανάσα (υπηρεσίες ανάπαυλας φροντιστών, ψυχοεκπαίδευση, οικονομική στήριξη). Η κρατική αδράνεια οδηγεί σε ακριβότερες, μη ανθρωποκεντρικές λύσεις: υπερφορτωμένα ΤΕΠ, ιδρυματικές νοσηλείες, ιδιωτικοποίηση της καθημερινής φροντίδας και διόγκωση της αδήλωτης παροχής υπηρεσιών.
Με δύο λόγια: Η κυβερνητική πολιτική της ΝΔ για την ψυχική υγεία υποβαθμίζει το δημόσιο σύστημα, διευρύνει τις ανισότητες και μετατρέπει τη φροντίδα σε προνόμιο αντί για δικαίωμα.
Προτάσεις ΠΑΣΟΚ – Κινήματος Αλλαγής: Οδικός χάρτης για ένα δημόσιο, καθολικό ΕΣΥΨΥ
· Δημιουργία δημόσιου, καθολικού, αποκεντρωμένου και τομεοποιημένου Εθνικού Συστήματος Ψυχικής Υγείας (ΕΣΥΨΥ) διασυνδεδεμένου με το ΕΣΥ.
· Άμεση αύξηση δημόσιας δαπάνης για ψυχική υγεία.
· Στοχευμένες, μόνιμες προσλήψεις νοσηλευτών, ψυχιάτρων, ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών, με κίνητρα για την Περιφέρεια.
· Υλοποίηση και χρηματοδότηση του Εθνικού Σχεδίου Ψυχικής Υγείας (2021–2030) με δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα.
· Άμεση εκπόνηση και εφαρμογή Εθνικής Στρατηγικής για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας.
· Υποστήριξη των δημόσιων κοινοτικών δομών (κινητές μονάδες, στεγαστικές δομές, ομάδες ACT/FACT, πρώιμη παρέμβαση).
· Διασφάλιση της ενεργούς συμμετοχής των ίδιων των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και στην προστασία των δικαιωμάτων τους.
· Μεταφορά των εισαγγελικών παραγγελιών για ακούσιες νοσηλείες από τα αστυνομικά τμήματα σε δημόσιες δομές ψυχικής υγείας, με τη συνοδεία ειδικά εκπαιδευμένου προσωπικού ψυχικής υγείας.
· Ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους, καθώς και της ψυχογηριατρικής φροντίδας, με παράλληλη στήριξη των φροντιστών.
Η ψυχική υγεία δεν είναι προνόμιο.
Είναι δικαίωμα, είναι φροντίδα, είναι θεμέλιο για μια κοινωνία που σέβεται όλους τους πολίτες.
Το ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής βάζει την ψυχική υγεία στον πυρήνα της κοινωνικής πολιτικής, με σταθερές δομές, επαρκές προσωπικό και ουσιαστική χρηματοδότηση.
Γιατί η ψυχική υγεία δεν είναι μόνο ανάγκη, είναι ταυτόσημη με την ευημερία και απαραίτητη συνιστώσα για το μέλλον της κοινωνίας μας.
