Θα ξεκινήσω με ένα σχόλιο, δύο σχόλια μάλλον. Το πρώτο σχόλιο έχει να κάνει με το ότι ζούμε σε μια εποχή στην οποία φυτρώνουν νέα κόμματα, κάποια δεν έχουν ιστορία καθόλου, κάποια ντρέπονται για την ιστορία τους.
Βλέποντας ως Υπουργούς Παιδείας να είναι παρόντες εδώ τον Απόστολο Κακλαμάνη, τον Γιώργο Παπανδρέου και την Άννα Διαμαντοπούλου, εμείς είμαστε περήφανοι για την ιστορία μας. Είμαστε περήφανοι.
Ένα δεύτερο σχόλιο. Θέλω να σας εκμυστηρευτώ ότι τον τομέα παιδείας δεν τον επέλεξα, με κάλεσε ο Πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ και μου το ζήτησε. Και μάλιστα στην αρχή, επειδή ήμουν νέος βουλευτής, του αντιπρότεινα να πάρω την Υγεία, τη Δημόσια Διοίκηση, πράγματα με τα οποία ήμουν πιο εξοικειωμένος.
Μου είπε λοιπόν τότε ο Νίκος Ανδρουλάκης ότι θέλω να δώσουμε ταυτότητα στην παιδεία και θέλω να είσαι εσύ. Χαίρομαι πραγματικά για την τότε επιλογή του, θεωρώ ότι τελικά είχε δίκιο και χαίρομαι που πήρα τον τομέα παιδείας και το χρωστάω αυτό.
Αυτή είναι η ιστορία λοιπόν για το πώς πήρα τον τομέα παιδείας και μόλις αυτό έγινε, αφού έμαθα τα βασικά, είπα να πάρουμε ένα δισάκι με τον τομέα του κόμματος και να ξεκινήσουμε να κάνουμε μια βόλτα στην Ελλάδα και να πάμε μακριά, στην περιφέρεια της περιφέρειας, εκεί όπου τα προβλήματα είναι πολύ μεγαλύτερα και να δούμε από κοντά τι συμβαίνει, γιατί αυτό πρέπει να κάνουν τα κόμματα, αυτό πρέπει να κάνουν οι πολιτικοί.
Και το πρώτο μέρος που πήγαμε, πήγαμε σε πολλές και φτωχές περιοχές της χώρας, κάνοντας το περίφημο project «Οδοιπορικό», για κάποιους που το θυμάστε. Το βλέπετε στην πρώτη εικόνα, είναι το Ραπτόπουλο Ευρυτανίας. Η Ευρυτανία, ο νομός Ευρυτανίας και ένα χωριό, το Ραπτόπουλο, ένα πανέμορφο μέρος στη μέση του πουθενά.
Εκεί λοιπόν συναντήσαμε στο σχολείο ένα μαθηματικό να μαθαίνει στα παιδιά μουσική με τα τέσσερα μεταλλόφωνα τα οποία αγόρασε από τα δικά του τα χρήματα. Συναντήσαμε μια φιλόλογο που έκανε στα παιδιά γυμναστική. Συναντήσαμε μια καθηγήτρια αγγλικών, ιδιώτη καθηγήτρια αγγλικών, η οποία ερχόταν με ένα τροχόσπιτο και μοίραζε τη διαδρομή στο μισάωρο έξω από το χωριό και έρχονταν, μαζεύονταν τα παιδιά σε ένα αυτοκίνητο, τέσσερα τέσσερα, και πήγαιναν και τους δίδασκε αγγλικά στο τροχόσπιτο. Τώρα συμβαίνουν αυτά που συζητάω.
Συναντήσαμε μια ακόμη εκπαιδευτικό, η οποία μας περιέγραφε μια τάξη με δύο μόλις παιδιά, όπου όταν αρρώσταινε το ένα, έκανε στο άλλο επανάληψη, γιατί ουσιαστικά θα έμενε πίσω η μισή τάξη, η μισή τάξη ήταν ένα παιδί.
Και στις τελευταίες πανελλήνιες, όταν πήγα, πέρασε στο πανεπιστήμιο το ένα από τα εννέα παιδιά που προσπάθησαν. Σε εκείνο το σχολείο ήταν 80 παιδιά πριν λίγα χρόνια, όταν πήγαμε εμείς είχαν μείνει μόλις 29.
Οι εκπαιδευτικοί εκεί θυμίζουν μικρούς ήρωες, μικρούς ήρωες, με πρόβλημα στη στέγαση, με ελάχιστο μισθό, ειπώθηκαν κοινωνική στέρηση, ανασφάλεια, μηδαμινές υπηρεσίες. Το κοντινότερο νοσοκομείο στο Ραπτόπουλο, προσέξτε, είναι δύο ώρες απόσταση. Τα τέσσερα νοσοκομεία γύρω, δηλαδή Καρπενήσι, Άρτα, Αγρίνιο και Καρδίτσα, είναι στο δίωρο. Αλλά οι εκπαιδευτικοί, με θέληση να τα καταφέρουν, όχι να τα καταφέρουν οι ίδιοι, αλλά τα παιδιά.
Εκεί συνάντησα τη μικρή Ειρήνη. Δεν θα την ξεχάσω, 15 χρονών, μελαχρινή, με σπινθηροβόλο βλέμμα, έτσι κάθισε απέναντί μου με μια σιγουριά και μου είπε ότι θα περάσει στο πανεπιστήμιο. Σκεφτόταν τα οικονομικά, μα της άρεσε και η νομική, χωρίς φροντιστήριο, χωρίς υποστηρικτικές επιλογές, η μικρή Ειρήνη, με θάρρος όμως και αυτοπεποίθηση, αυτά είχε.
Τη ρώτησα, το ρωτώ στα παιδιά, τι θα άλλαζε αν είχε ένα μαγικό ραβδάκι, μου αρέσει αυτή η ερώτηση, και μου ζήτησε έναν αθλητικό χώρο με σκεπή, γιατί αγαπούσε το βόλεϊ και όταν έβρεχε και βρέχει συχνά στο Ραπτόπουλο δεν μπορούσε να παίξει βόλεϊ και το επόμενο κλειστό γυμναστήριο σε διπλανό χωριό είχε μία ώρα απόσταση και δεν είχε λεωφορείο να πάει, οπότε της είπα ότι φαντάζομαι ότι μισεί τη βροχή και μου έγνεψε καταφατικά.
Αυτή είναι η εικόνα της περιφέρειας. Θέλω να την αποτυπώσουμε. Δεν υπάρχουν καθηγητές σε όλες τις ειδικότητες, αγγλικά, γυμναστές, πληροφορικής, μουσικής και εικαστικών. Το προσωπικό, το μόνιμο, είναι ελάχιστο και πολλές φορές έρχεται στα μέσα της χρονιάς. Δεν υπάρχει ενισχυτική και πρόσθετη διδασκαλία.
Τα παιδιά που ζουν εκεί, στην περιφέρεια της περιφέρειας, έχουν ένα έλλειμμα προσωπικών εμπειριών, λιγότερες πολιτιστικές ευκαιρίες από τα δικά μας τα παιδιά, από εμάς που είμαστε σήμερα εδώ. Και εδώ χρειάζεται ακόμα περισσότερη ενδυνάμωση.
Το δε δημογραφικό, το οποίο ως ΠΑΣΟΚ το συζητήσαμε και το αναδείξαμε, στην Ευρυτανία για παράδειγμα, προσέξτε, έχουμε μονοψήφιο αριθμό παιδιών σε τάξεις σε ένα από τα δύο σχολεία. Σε ένα από τα δύο, 45%. Μείον 550 παιδιά τα τελευταία 15 χρόνια, 23% πτώση.
Άρα στην ελληνική περιφέρεια πια η εκπαίδευση γίνεται μια αποστολή και χρησιμοποιώ τη λέξη μανία, μια μανία, την είδα στους εκπαιδευτικούς, να τα καταφέρουν κόντρα σε όλα, με τα λιγότερα δυνατά εφόδια και με τα περισσότερα εμπόδια.
Ισότητα των ευκαιριών, την ακούμε όλοι, τη γράφουν όλοι οι επικοινωνιολόγοι, δεξιά κόμματα, αριστερά κόμματα, όλοι μιλάμε για την ισότητα των ευκαιριών. Για παράδειγμα, η μικρή Ειρήνη από το Ραπτόπουλο έχει την ίση ευκαιρία με το δικό σας παιδί στην Αθήνα να δώσει πανελλήνιες και να περάσει με ίσους όρους στο πανεπιστήμιο. Αυτό είναι ισότητα ευκαιριών. Όλα τα παιδιά έχουν την ευκαιρία να το κάνουν, είτε μένουν στο Ραπτόπουλο, είτε μένουν στη Θεσσαλονίκη, είτε στην Αθήνα.
Αν όμως δύο παιδιά ξεκινούν από τελείως διαφορετικές οικογένειες, γειτονιές και σχολεία, τότε η ίση ευκαιρία είναι μόνο τυπική. Και η ισότητα των ευκαιριών είναι ανεπαρκής, όπως ο Τζον Ρολς το διατύπωσε πριν μερικά χρόνια. Και ούτε η ευθύνη του θετικού παραδείγματος, δηλαδή να τα καταφέρει η Ειρήνη κόντρα στις αντιξοότητες, δεν σβήνει τις ευθύνες της πολιτείας.
Το ερώτημα λοιπόν εδώ που προκύπτει είναι πώς μπορεί να προκύψει, ή να υπάρξει πραγματική ισότητα ευκαιριών, όταν οι συνθήκες είναι εξ’ αρχής άνισες. Και πάμε στην ισότητα των συνθηκών, θα τη βρείτε στην «Τυραννία της αξίας», η νεότερη του Μάικλ Σαντέλ, στο τελευταίο κεφάλαιο.
Η ισότητα των συνθηκών είναι αυτή η οποία επιδιώκει να μειώσει τις διαφορές στο περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν οι άνθρωποι και δεν υπόσχεται ίσα αποτελέσματα. Οι άνθρωποι προφανώς θα καταλήξουν σε διαφορετικές θέσεις λόγω ταλέντου, λόγω προσπάθειας, λόγω επιλογών. Επιδιώκει όμως οι αρχικές συνθήκες να καθορίζουν όσο το δυνατόν λιγότερο την πορεία της ζωής μας.
Δείτε ένα ενδιαφέρον παράδειγμα ενός ερευνητή του Πανεπιστημίου Τζον Χόπκινς, ο Καρλ Αλεξάντερ, ο οποίος διαπίστωσε ότι οι κοινωνικές ανισότητες δεν μεγαλώνουν κυρίως κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, οι κοινωνικές, όχι οι εκπαιδευτικές, μεγαλώνουν κυρίως κατά τη διάρκεια των θερινών διακοπών. Αυτό συμβαίνει και στην Αφρική, το έχουν εντοπίσει και παλαιότεροι μελετητές. Ο λόγος ποιος είναι; Τα παιδιά των εύπορων οικογενειών συνεχίζουν να διαβάζουν, πηγαίνουν σε κατασκηνώσεις, κάνουν ταξίδια, συμμετέχουν σε πολιτιστικές δραστηριότητες, έχουν ιδιαίτερα μαθήματα και τα παιδιά των φτωχότερων οικογενειών έχουν πολύ λιγότερες αντίστοιχες ευκαιρίες.
Αυτό είναι το γνωστό διεθνώς και ως summer learning gap, ουσιαστικά δηλαδή λείποντας το καλοκαίρι και γυρίζοντας τα παιδιά, οι ανισότητες μεγαλώνουν. Άρα κάτι πρέπει να κάνουμε για αυτό και πρέπει το σχολείο να γίνει το εργαλείο αυτό που θα αντιμετωπίσει και θα αμβλύνει αυτές τις ανισότητες. Γιατί η δημόσια παιδεία δεν είναι μόνο μηχανισμός ισότητας ευκαιριών, είναι και θεσμός που δημιουργεί ισότητα συνθηκών. Προσέξτε, η ταυτότητα είναι αυτή, ισότητα συνθηκών.
Πρέπει λοιπόν να διασφαλίζει ότι κανένα παιδί δεν ξεκινά με τόσο μεγάλα μειονεκτήματα ώστε η αποτυχία του να είναι σχεδόν προδιαγεγραμμένη. Τι σημαίνει αυτό; Να το κάνουμε σε πολιτικές. Το είπε ο Γιάννης Κουμέντος, το έχουν κάνει πράξη, ξεκίνησε από το 1996 με την Άννα Διαμαντοπούλου, φτάσανε στα 800 και στο 65% των παιδιών να φοιτούν σε ολοήμερα σχολεία, πραγματικά ολοήμερα σχολεία, αφήνοντας την τσάντα στο σχολείο, δηλαδή όχι όπως λειτουργούν σήμερα ως για φύλαξη παιδιών, για παράταση ωραρίου, αλλά ως αναβαθμισμένος δημόσιος εκπαιδευτικός χώρος.
Αυτό σε τι βοηθάει; Ας υποθέσουμε ένα σχολείο στην Αθήνα, ή στη Θεσσαλονίκη, σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο, μεταφέροντας στο σπίτι και στην αγορά τη μελέτη και τη μαθησιακή υποστήριξη, αποκτά προβάδισμα το παιδί μιας οικονομικά εύρωστης οικογένειας. Αυτό αντιμετωπίζουμε με το ολοήμερο.
Και πηγαίνοντας στην ισότητα των συνθηκών, το παιδί από το Ραπτόπουλο που δεν έχει τις εμπειρίες, τα βιώματα, τη δυνατότητα να έχει πρόσβαση σε ένα πολιτιστικό γεγονός, εδώ θα πρέπει να το υποστηρίξουμε περισσότερο από τα παιδιά που έχουν αυτή την πρόσβαση. Εμείς κάνουμε το ανάποδο, γι’ αυτό αναπαράγουμε τις ανισότητες.
Ισότητα των συνθηκών λοιπόν, και πηγαίνοντας στο Νέο Λύκειο και στο Εθνικό Απολυτήριο που πολύ ωραία ανέλυσε ο Σωκράτης Κάτσικας, ο ρόλος του να πάψει να περιορίζεται στη μηχανική προετοιμασία εξετάσεων, αλλά να συνδέεται με τη διδασκαλία, την καθοδήγηση, την αξιολόγηση, την ερευνητική εργασία και τον προσανατολισμό. Ισότητα ευκαιριών, δικαιότερη αξιολόγηση. Ισότητα συνθηκών, ισχυρό λύκειο, λιγότερη παραπαιδεία. Όλα έχουν μια ιδεολογική αναφορά, ό,τι κάνουμε δεν γίνεται στην τύχη.
Μιλώ για έναν αγώνα δρόμου, να το καταλάβει και ο τελευταίος και η τελευταία. Είναι ένας αγώνας δρόμου, ισότητα των ευκαιριών έναντι της ισότητας των συνθηκών. Η ισότητα των ευκαιριών λοιπόν, να το πούμε έτσι, είναι ότι όλοι στεκόμαστε στην ίδια γραμμή εκκίνησης. Φανταστείτε ότι ξεκινάτε έναν αγώνα δρόμου.
Η ισότητα των συνθηκών όμως παρατηρεί ότι κάποιοι αθλητές έκαναν προπόνηση 10 χρόνια, είχαν προσωπικό προπονητή, έτρωγαν σωστά, φορούσαν επαγγελματικά παπούτσια, ενώ άλλοι έφτασαν ξυπόλητοι. Άρα η ίδια γραμμή εκκίνησης δεν αρκεί. Και ποια είναι η δική μας ευθύνη; Ποια είναι η ευθύνη της πολιτείας; Να μην αφήσουμε παιδιά, όπως η Ειρήνη να τρέχουν ξυπόλυτα στο δρόμο της ζωής τους. Αυτή είναι η δική μας, αυτή είναι η δική μας ευθύνη.
Κλείνω τον κύκλο, είναι ο άξονας αριστερά δεξιά με την ισότητα, δεν ξέρω τι χρόνο έχω, πώς είμαι, και πάω σε ένα δεύτερο πεδίο. Κρατήστε τη διαίρεση δημοκρατία αυταρχισμός εδώ και τη δημοκρατική παιδεία. Η ελεύθερη βούληση, την έχετε ακούσει, free will, είναι ίσως το πιο θεμελιώδες ερώτημα της φιλοσοφίας, γιατί από την απάντησή του εξαρτώνται σχεδόν τα πάντα. Η ελεύθερη βούληση, η ηθική, η δημοκρατία, το δίκαιο, η παιδεία, ακόμη και η έννοια της προσωπικής ευθύνης.
Το βασικό ερώτημα στο χρόνο είναι απλό. Είμαστε πραγματικά ελεύθεροι; Είμαστε ελεύθεροι να επιλέγουμε, ή οι αποφάσεις μας είναι ήδη προκαθορισμένες από τη βιολογία, το περιβάλλον και τις προηγούμενες αιτίες;
Και εδώ το θέμα γίνεται ενδιαφέρον, γιατί αν υπάρχει, ή αν δεν υπάρχει ελεύθερη βούληση, τι σημαίνει προσωπική ευθύνη τότε; Γιατί τιμωρούμε; Γιατί ψηφίζουμε; Γιατί μιλάμε για αξιοκρατία; Στις αιτίες λοιπόν όλων αυτών των αιώνων και στη σύγκρουση των διαφορετικών φιλοσοφικών ρευμάτων, τέσσερα τον αριθμό κατά βάση, στο θέμα της ελεύθερης βούλησης, προστίθεται πλέον κυρίαρχα και η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία επαναφέρει κυρίαρχα, προσέξτε το ερώτημα, αν ένας αλγόριθμος με αρκετά δεδομένα μπορεί να προβλέψει τι θα αγοράσεις, ποιο κόμμα θα ψηφίσεις, ποιο βίντεο θα δεις, πόσο ελεύθερη είναι τελικά η επιλογή σου; Και να ξέρετε ότι οι πλατφόρμες δεν χρειάζεται να ελέγχουν το μυαλό μας, αρκεί να γνωρίζουν τις πιθανότητες και να επηρεάζουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο αποφασίζουμε. Αυτή είναι η διαίρεση την οποία συζητάμε πάρα πολύ έντονα και γιατί υπερασπιζόμαστε τη δημοκρατία. Γιατί; Όχι μόνο επειδή προστατεύει δικαιώματα, ή κάνει εκλογές, αλλά επειδή έχει μια διαφορετική αντίληψη για τον άνθρωπο.
Η δημοκρατία ξεκινά από την παραδοχή ότι ο άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται, να αμφιβάλλει, να αλλάζει γνώμη και να αυτοκαθορίζεται, ενώ ο αυταρχισμός ξεκινά από την παραδοχή, ότι ο άνθρωπος πρέπει να καθοδηγείται, να ελέγχεται, ή να πειθαρχείται, επειδή δεν μπορεί να αφεθεί πραγματικά ελεύθερος. Η δημοκρατία λοιπόν εμπιστεύεται τον άνθρωπο, επενδύει στον άνθρωπο, ξεκινά και καταλήγει στον άνθρωπο.
Πώς μπορούμε να αυξήσουμε τον βαθμό ελευθερίας που διαθέτουν αυτοί οι άνθρωποι στην πράξη; Αυτό σημαίνει τι; Τέσσερα σημεία, πολύ γρήγορα. Το πρώτο μας ενδιαφέρει σήμερα εδώ, καλύτερη παιδεία που καλλιεργεί την κριτική σκέψη. Θεσμοί είναι που προστατεύουν την ελευθερία της πληροφόρησης, περιορισμός των χειριστικών πρακτικών από κράτη και ψηφιακές πλατφόρμες και κοινωνικές συνθήκες που δίνουν πραγματικά επιλογές στους πολίτες.
Άρα το παιδαγωγικό πρόταγμα και ο ρόλος της παιδείας εδώ δεν είναι απλά να μορφώνει, αλλά να διατηρεί ελεύθερη τη βούληση, να εκπαιδεύει ανθρώπους να μπορούν να πουν «ξέρω γιατί πιστεύω αυτό που πιστεύω».
Το σχολείο δεν εκπαιδεύει μόνο επιστήμονες, εκπαιδεύει ανθρώπους που μπορούν να αντισταθούν στην παραπληροφόρηση, στο φανατισμό, στους αλγόριθμους, στη μαζική χειραγώγηση, στην εύκολη βεβαιότητα.
Άρα πάλι για αποστολή μιλάμε και η αποστολή της παιδείας αλλάζει. Δεν αρκεί να μάθει στους νέους να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Πρέπει να τους μάθει να μην παραδώσουν την κρίση τους στην τεχνητή νοημοσύνη. Και αυτό είναι δημοκρατική παιδεία. Αυτό είναι h δημοκρατική παιδεία. Να καλλιεργήσει την ελεύθερη βούληση ως δημοκρατική δεξιότητα, δηλαδή την ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται αυτόνομα, να επιλέγει συνειδητά και να αναλαμβάνει την ευθύνη των επιλογών του, να μπορεί δηλαδή ο άνθρωπος να κυβερνά τον εαυτό του. Να είναι ελεύθερος, κύριε Κακλαμάνη, αγαπητέ Πρόεδρε.
Κλείνω. Θέλω να σκεφτούμε ένα παιδί κάπου στην Ελλάδα που κάθεται μπροστά σε μια οθόνη και ρωτάει μια AI τι να σκεφτεί. Και δεν είναι επιστημονική φαντασία, είναι Τετάρτη βράδυ και γίνεται αυτό. Για δεκαετίες λέγαμε ότι ο σκοπός της εκπαίδευσης είναι να μεταδώσει τη γνώση. Ήταν αλήθεια, δεν είναι πια αρκετή, γιατί σήμερα η γνώση είναι παντού, αλλά αυτό που σπανίζει είναι η σκέψη.
Πιστέψαμε κάποτε, και εγώ μεταξύ αυτών, ότι τα κοινωνικά δίκτυα θα μας έκαναν πιο δημοκρατικούς. Θυμάστε; Οι παλαιότεροι με πολλούς συνυπήρξαμε. Το πιστέψαμε ειλικρινά και μάθαμε με κόστος τελικά ότι καμία τεχνολογία δεν φέρνει από μόνη της την ελευθερία. Την ελευθερία τη φέρνουν οι κανόνες που βάζουμε και η παιδεία που δίνουμε. Ας μην ξανακάνουμε λοιπόν το ίδιο λάθος. Δεν αρκεί τα παιδιά μας να μάθουν να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη. Πρέπει να μάθουν πότε να τη χρησιμοποιούν, πότε να την αμφισβητούν και το κυριότερο πότε να την αγνοούν.
Γιατί η μεγάλη ανισότητα του αύριο δεν θα μετριέται μόνο σε ευρώ, θα μετριέται με σκέψη ανάμεσα σε όσους αποφασίζουν μόνοι τους και σε όσους αφήνουν έναν αλγόριθμο να αποφασίσει για αυτούς. Αυτή λοιπόν είναι η επόμενη μεγάλη κατάκτηση, η γνωστική αυτονομία, το δικαίωμα του κάθε νέου ανθρώπου να σκέφτεται κριτικά, να αμφισβητεί, να μπορεί να λέει όχι.
Και αυτό βεβαίως δεν θα συμβεί μόνο του. Θα συμβεί αν βάλουμε την κριτική ψηφιακή παιδεία σε κάθε σχολείο, ανοιχτές διαφανείς τεχνολογίες στις τάξεις μας και όχι κλειστά κουτιά που κανείς δεν ελέγχει. Αν σταθούμε δίπλα στους δασκάλους που θα το κάνουν πράξη. Γιατί η προοδευτική πολιτική στο τέλος είναι μια απλή ιδέα. Η τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο, ποτέ το αντίστροφο. Είναι τόσο απλό.
Κλείνω λέγοντας κάτι και προφανώς θα ακολουθήσει ο Πρόεδρος, ο οποίος θα παρουσιάσει συνολικά το πρόγραμμά μας για την παιδεία και το σχέδιο μας για την παιδεία, λέγοντας ότι πολλοί μιλούν, λίγοι τα κάνουν. Χρειάζεται αξιοπιστία και εμείς αυτό που λέμε θα το κάνουμε.
Να είστε καλά, σας ευχαριστούμε πολύ. Εμείς ευχαριστούμε.
