Κύριε Πρόεδρε, κλείνουμε αυτή τη διαδικασία στην προτείνουσα Βουλή, η οποία δεν είχε τον χρόνο που της άρμοζε, δεν έγινε στον χρόνο που της άρμοζε, και δεν είχε τον χώρο να αναπτυχθούν οι απόψεις έτσι όπως θα μπορούσαν να αναπτυχθούν. Οφείλουμε, όμως, να κλείσουμε με κάποιες καταληκτικές επισημάνσεις.
Το Σύνταγμα, ως φαινόμενο, είναι προϊόν του συνταγματισμού· και ο συνταγματισμός, πριν γίνει θεωρία, υπήρξε μια πολιτική ιδεολογία, για την οποία δόθηκαν μάχες και μάχες στην ανθρωπότητα. Υπήρχαν εκείνοι οι οποίοι πίστευαν ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να περιορίζονται από γραπτά, αυστηρά κωδικοποιημένα Συντάγματα, και υπήρχαν εκείνοι οι οποίοι πίστευαν ότι δεν πρέπει να περιορίζονται οι κυβερνήσεις από Συντάγματα. Γιατί σήμερα ο συνταγματισμός κατέστη πολιτική θεωρία και όχι πολιτικό κίνημα; Γιατί κατέστη επιστημονική θεωρία; Γιατί κέρδισε — και κέρδισε, επειδή κέρδισαν εκείνοι που πίστευαν ότι το Σύνταγμα είναι εκείνο το αυστηρό κείμενο, το οποίο είναι πάνω από τον τυπικό νόμο και περιορίζει την κυβερνητική αυθαιρεσία.
Μια κυβέρνηση η οποία δεν πιστεύει στον περιορισμό των δικών της εξουσιών, αλλά ψάχνει τρόπο να παρακάμψει γραπτές και αυστηρές διατάξεις — προφανώς και είναι ιδιαίτερα προβληματικό το να θέλει να αναθεωρήσει το Σύνταγμα με αυτήν τη νοοτροπία. Δεν θέλω να πω ότι αυτό προέκυψε από τις συζητήσεις στη Βουλή, γιατί υπήρξαν ανταλλαγές απόψεων από όλα τα κόμματα. Προέκυψε, όμως, από μία και ανατριχιαστική αναφορά του ίδιου του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, ο οποίος, σε αυτήν εδώ την αίθουσα, την Παρασκευή, είπε πως θέλει να αναθεωρήσει το Σύνταγμα, αν κερδίσει τις εκλογές, «όπως αυτός κρίνει».
Λέω, λοιπόν: αν έχουμε, από τη μία, το Σύνταγμα ως ένα κείμενο το οποίο περιορίζει την κρατική και κυβερνητική αυθαιρεσία, και κάποιον ο οποίος είναι σήμερα στην εξουσια και λέει «θέλω να αλλάξω το κείμενο που περιορίζει την αυθαιρεσία μου, όπως εγώ κρίνω, αν κερδίσω τις εκλογές» — αυτό συνιστά μια ανατριχιαστική αναίρεση του πυρήνα του συνταγματισμού, του Συντάγματος δηλαδή ως ενός κειμένου περιοριστικού της κρατικής αυθαιρεσίας.
Το Σύνταγμα καλείται να αναθεωρηθεί για να προστατευτεί από καταστρατηγήσεις των διατάξεών του και παραβιάσεις των διατάξεών του που έχουν συμβεί κατά την τελευταία περίοδο, αλλά και να αναθεωρηθεί υπό το πρίσμα κενών τα οποία είχε· δεν αλλάζει για να βολέψει αυτούς που κυβερνούν σήμερα. Αυτό συνιστά την αναίρεση του πυρήνα της αναθεωρητικής διαδικασίας, και είναι πάρα πολύ κρίσιμο αυτό.
Και άκουσα και κάτι ακόμα από τον κύριο Μητσοτάκη: να λέει ότι «παραβιάζουμε τις διατάξεις του Συντάγματος με τη στάση μας». Εάν είναι ποτέ δυνατόν! Ακόμα και έτσι όπως είναι σήμερα, το άρθρο 110 μιλάει για δύο Βουλές και μιλάει για εναλλασσόμενες πλειοψηφίες. Αλλά εμείς λέμε και κάτι ακόμα, κύριε Πρόεδρε, κυρίες και κύριοι συνάδελφοι: να αναθεωρηθεί το άρθρο 110, και οι μέγιστες δυνατές πλειοψηφίες να επιτυγχάνονται, εκ του Συντάγματος, αποκλειστικά στη 2η, την Αναθεωρητική Βουλή. Και υπάρχει ακόμα χρόνος, κύριε Στυλιανίδη, μέχρι την ψηφοφορία, να ακούσετε τη λογική του ίδιου του Συντάγματος, της εφαρμογής του, των προηγούμενων συνταγματικών αναθεωρήσεων και των πραγμάτων που δεν πήγαν εκεί καλά.
Να ακούσετε την πρόταση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που έχει ευήκοα ώτα σε όλες τις παρατάξεις — και στη δική σας, κύριε Στυλιανίδη, και στην Επιτροπή της Αναθεώρησης, και στην Ολομέλεια εδώ — και να βάλετε στις προτεινόμενες προς αναθεώρηση ρυθμίσεις το άρθρο 110. Υπάρχει ακόμα χρόνος. Όλα τα υπόλοιπα είναι προσβλητικά προς το ίδιο το πνεύμα του Συντάγματος και του συνταγματισμού.
Γιατί, ξέρετε, η πολιτική ιδεολογία του συνταγματισμού που κατέστη επιστημονική θεωρία, αλλά και η λογική πίσω από την ίδια την ύπαρξη των Συνταγμάτων οφείλει να ανανεώνεται. Παραδείγματος χάριν, είδαμε την εποχή του New Deal· γνωρίζουμε ιστορικά ότι πήγαμε σε μια άλλη, ευρύτερη λογική της έννοιας του περιορισμού της κρατικής αυθαιρεσίας. Αντιστοίχως, και σήμερα έχουμε τεράστιες προκλήσεις — προκλήσεις για τις οποίες νομίζουμε ότι μιλάμε, αλλά οι προτεινόμενες αλλαγές από τη Νέα Δημοκρατία δεν ανταποκρίνονται σε αυτές.
Πρέπει να δούμε τι γίνεται με το κομμάτι των δικαιωμάτων· και, όπως λέμε εμείς, πώς πρέπει να μπουν τα δικαιώματα των γυναικών — που είναι αυτές οι οποίες υφίστανται τη μεγαλύτερη πίεση αυτή τη στιγμή — μέσα στο συνταγματικό κείμενο. Ναι, να μιλήσουμε για τις νέες τεχνολογίες, αλλά με έναν τρόπο δυναμικό· όχι σαν να μπορούμε να τις διατάξουμε να μην υπάρχουν, ή να συμμορφώνονται με μία εθνική νομοθεσία. Και να μιλήσουμε, πάνω απ’ όλα, για το τι σημαίνει «πολυεπίπεδος συνταγματισμός» σήμερα — όπως μιλούν όλα τα άλλα κράτη — τι σημαίνει σήμερα, σε ένα σύνθετο διεθνές περιβάλλον.
Αυτές είναι οι μεγάλες προκλήσεις που έχουμε μπροστά μας στην Αναθεωρητική Βουλή. Γιατί άκουσα τον κύριο Φλωρίδη να μιλάει σαν να μην υπάρχει δεύτερη Βουλή. Διότι, προφανώς, αυτό είναι απόδειξη ότι κανένας από την κυβέρνηση — ούτε ο πρωθυπουργός, ούτε οι υπουργοί του — σκέφτονται πέρα από τον εκλογικό χρόνο. Αυτό, όμως, είναι η αναίρεση του άλλου κομματιού του Συντάγματος: της αυστηρότητάς του. Αν μπορούσε να υπακούει σε εκλογικούς χρόνους, θα μπορούσε να αλλάζει και εύκολα· δεν αλλάζει το ίδιο εύκολα με τον κοινό νόμο, γιατί πρέπει να ξεπερνάει τη λογική του εκλογικού κύκλου, και όχι μόνο να τον ξεπερνά, αλλά και να τον ενσωματώνει.
Γι’ αυτό ζητήσαμε την καλύτερη δυνατή ενημέρωση του κόσμου, και γι’ αυτό μια διαδικασία μέσα στον μήνα Ιούλιο και Αύγουστο αναιρεί την ουσία της διάταξης περί αναθεωρήσεως του Συντάγματος. Ζητούμε, λοιπόν, μια διαδικασία με υπερπλειοψηφίες στη δεύτερη Βουλή. Οι προτάσεις μας, ακόμα και στην κατεύθυνσή τους, είναι στον αντίποδα αυτών της Νέας Δημοκρατίας. Αλλά, ναι, λέμε ότι στην επόμενη Βουλή, με τη μεσολάβηση της ψήφου του ελληνικού λαού, πρέπει να βρεθούν οι μέγιστες δυνατές πλειοψηφίες, για να αλλάξει το Σύνταγμα και να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της νέας εποχής.
