Παναγιώτης Δουδωνής: Προτείνουμε συνταγματικό δικαίωμα στην άμβλωση στο άρθρο 21 και προστασία παραμεθόριων περιοχών στο άρθρο 17 του Συντάγματος
Τρία άρθρα πράγματι προς συζήτηση σήμερα: το άρθρο 17, το άρθρο 21 και το άρθρο 24. Άκουσα όσα εισηγήθηκε ο Γενικός Εισηγητής της πλειοψηφίας. Ας δούμε τώρα τις δικές μας θέσεις για το ίδιο ζήτημα, οι οποίες σας έχουν διανεμηθεί.
Για το άρθρο 17 (Προστασία της ιδιοκτησίας – Απαλλοτρίωση), προτείνουμε την προσθήκη μίας νέας παραγράφου 8, η οποία θα λέει τα εξής: «Το κράτος μεριμνά για την προστασία των παραμεθόριων και ευαίσθητων περιοχών της χώρας. Νόμος μπορεί να θέτει ειδικούς περιορισμούς ή όρους στην άμεση ή έμμεση κτήση και μεταβίβαση δικαιωμάτων σε ακίνητα στις περιοχές αυτές, καθώς και να θεσπίζει μηχανισμούς ελέγχου ή απαγόρευση συναλλαγών που δύνανται να θέσουν σε κίνδυνο την εθνική ασφάλεια.»
Όπως γνωρίζετε, στις παραμεθόριες και ακριτικές περιοχές της χώρας -και υπάρχει σειρά δημοσιευμάτων που, για ευνόητους λόγους, δεν καταθέτω στα πρακτικά της Επιτροπής- έχει παρατηρηθεί το φαινόμενο κτήσης εμπράγματων δικαιωμάτων από πολίτες τρίτων χωρών μέσω παρένθετων εταιρειών, οι οποίες εμφανίζονται να έχουν έδρα σε κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ούτως ώστε να παρακαμφθούν οι όποιοι περιορισμοί και ταυτοχρόνως να γίνει χρήση του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε σχέση με την κτήση ακινήτων. Αυτό συνιστά μια συμπεριφορά που στην ουσία είναι κατάχρηση δικαιώματος, αλλά συνιστά και μία έμμεση παραβίαση του εθνικού πλαισίου σε σχέση με την αγορά ακινήτων σε παραμεθόριες περιοχές.
Η διάταξη την οποία εισηγούμαστε έχει διατυπωθεί προσεκτικά, ούτως ώστε να χρησιμοποιεί όλες εκείνες τις προβλέψεις του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ιδίως τη Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (τη λεγόμενη ΣΛΕΕ / TFEU), όπου εκείνη προβλέπει προστασία ακριτικών περιοχών ή περιοχών με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ή, εν πάση περιπτώσει, εν γένει αποκλίσεις από τα γενικώς οριζόμενα σε σχέση με την κτήση δικαιωμάτων από νομικά και φυσικά πρόσωπα που έδρα έχουν την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Άρα εδώ, τι κάνουμε και τι εισηγούμαστε να γίνει; Και νομίζουμε ότι είναι κρίσιμης εθνικής σημασίας να γίνει αυτό, γιατί υπάρχει ένα φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί, δημιουργεί πάρα πολύ σοβαρά ζητήματα, ιδίως στα νησιά μας, και οπωσδήποτε πρέπει να δράσουμε πάντα στο πλαίσιο αυτό το οποίο μας θέτει το νομικό μας οπλοστάσιο. Θέτουμε μια συνταγματική βάση για να έρθει ο νομοθέτης και να νομοθετήσει.
Υπενθυμίζω ότι υπήρξε μια σχετική δήλωση του Υφυπουργού Άμυνας ότι θα υπάρξει σχετική νομοθετική πρωτοβουλία. Τέτοια νομοθετική πρωτοβουλία δεν υπήρξε —και δεν υπήρξε στο όλον της, στο όλον της. Σε κάθε περίπτωση, οφείλουμε να το ενδύσουμε αυτό με έναν συνταγματικό, άρα υπερνομοθετικό μανδύα, συμφώνως προς τον οποίο θα κινείται η νομοθεσία μας. Πάντα, ξαναλέω, πάντα —γιατί είναι κρίσιμο να έχουμε υπόψη μας και την έννοια του πολυεπίπεδου Συντάγματος, άρα και της ρύθμισης κάποιων σχέσεων από το ενωσιακό δίκαιο— πάντα σε συμφωνία με τη Συνθήκη για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Άρα εδώ παρεμβαίνουμε σε ένα κρίσιμο εθνικό θέμα, όπως είναι η κτήση ακινήτων σε παραμεθόριες περιοχές σύμφωνα με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, προασπίζοντας το εθνικό συμφέρον. Γιατί αν δεν το κάνουμε σε επίπεδο Συντάγματος, άρα σε επίπεδο υπερονομοθετικό, μπορεί αύριο να βρεθούμε προ τετελεσμένων. Νομίζω ότι αυτή η πρόταση στην Αναθεωρητική Βουλή, ανεξαρτήτως του αποτελέσματος των επόμενων εθνικών εκλογών, είναι κρίσιμο εθνικά να γίνει κομμάτι του άρθρου 17 του Συντάγματος. Γιατί πρέπει επιτέλους να νοιαστούμε για την ακριτική Ελλάδα.
Η πρόταση της πλειοψηφίας, όπως καταλαβαίνω, στην ουσία ενσωματώνει όσα ξέρουμε για το Πρώτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο της ΕΣΔΑ σε σχέση με τα περιουσιακά δικαιώματα. Άρα με τα δικαιώματα τα οποία κείνται πέραν των εμπράγματων δικαιωμάτων, όπως στενά έχει ερμηνευθεί το δικαίωμα στην ιδιοκτησία. Αναφερθήκατε στη νομολογία εν γένει. Η νομολογία όμως του Αρείου Πάγου, αρχής γενομένης από την 40/1998, είναι διαφορετική· είναι πιο κοντά σε αυτό που ζητάτε να θεσπιστεί. Το λέω γιατί υπήρξε μία αναφορά στη νομολογία έτσι, συλλήβδην. Δεν είναι ακριβώς έτσι. Στην πραγματικότητα έχουμε διαφορετικές προσεγγίσεις. Στην πραγματικότητα, επίσης, καλύπτεται από το Πρώτο Πρόσθετο Πρωτόκολλο της ΕΣΔΑ, αλλά εν πάση περιπτώσει, αυτό είναι ένα θέμα το οποίο θα συζητήσουμε και στην επόμενη, την Αναθεωρητική Βουλή.
Πάμε τώρα στο άρθρο 21. Με την παράγραφο 1 του άρθρου 21, μετά τη λέξη «μητρότητα», εμείς προτείνουμε να προστεθεί η λέξη «γονεϊκότητα», ούτως ώστε να καλύπτεται και η ιδιότητα του γονέα εν γένει. Νομίζουμε ότι είναι κρίσιμο για την πληρότητα του όρου. Βέβαια, και η μητρότητα και η γονεϊκότητα, η καθεμία κατά τα ιδιαίτερά της χαρακτηριστικά· δεν αφαιρεί κάτι από τη μητρότητα η προσθήκη επιπλέον της γονεϊκότητας.
Και στην παράγραφο 3, προτείνουμε να προστεθούν τρία επιπλέον εδάφια για το Εθνικό Σύστημα Υγείας: «Το κράτος έχει την ευθύνη για την παροχή υπηρεσιών υγείας στο σύνολο των πολιτών. Οι υπηρεσίες υγείας παρέχονται ισότιμα σε κάθε πολίτη, ανεξάρτητα από την οικονομική, κοινωνική και επαγγελματική του κατάσταση, μέσα από ενιαίο και αποκεντρωμένο Εθνικό Σύστημα Υγείας, που οργανώνεται όπως νόμος ορίζει. Το κράτος διασφαλίζει την αναπαραγωγική υγεία των πολιτών.»
Και εδώ επιπλέον ζητούμε μια τέταρτη παράγραφο —να αντικατασταθεί η παράγραφος 4 για την ακρίβεια— ως ακολούθως: «Το κράτος διασφαλίζει την αυτονομία της γυναίκας αναφορικά με τη διακοπή της κύησης.»
Και αυτό, κατά την εκτίμησή μας, μας βάζει και στην πρωτοπορία μαζί με το γαλλικό Σύνταγμα.
Σας θυμίζω τη σχετική συζήτηση το 2024. Για την ακρίβεια, η συζήτηση ξεκίνησε λίγο νωρίτερα, όταν ο Πρόεδρος Μακρόν σχολίασε την απόφαση του Supreme Court των Ηνωμένων Πολιτειών λέγοντας ότι η άμβλωση είναι θεμελιώδες δικαίωμα για τις γυναίκες, αλλά και τη συζήτηση μετά το 2024, όταν το γαλλικό Σύνταγμα έγινε το πρώτο σύνταγμα το οποίο κατοχυρώνει το δικαίωμα στην άμβλωση. Και μάλιστα σας υπενθυμίζω ότι η σχετική διάταξη υπερψηφίστηκε από 780 βουλευτές και εναντιώθηκαν μόλις 72 βουλευτές στη σχετική διάταξη.
Αυτό μας δείχνει ότι κάτι το οποίο στη χώρα μας θεωρούμε ότι γίνεται ως εκ περισσού —και πράγματι, νομοθετικά το ζήτημα έχει λυθεί εδώ και 40 χρόνια— οφείλει να κατοχυρωθεί και συνταγματικά, ούτως ώστε να φύγει από τη βούληση της εκάστοτε πολιτικής πλειοψηφίας. Δεν αμφισβητούμε, δηλαδή, ότι το θέμα έχει κλείσει νομοθετικά. Όμως, βλέποντας μια κοινωνία, μια —για την ακρίβεια— πολιτική τάξη και πολιτικές δυνάμεις οι οποίες έχουν αρχίσει να αμφισβητούν ακόμα και τα αυτονόητα, είναι κρίσιμο, και νομίζω και σας καλώ στην επόμενη Αναθεωρητική Βουλή, να έχουμε την πλειοψηφία που είχε η Γαλλία στο θέμα αυτό, δηλαδή μια ευρεία, ευρύτατη υπερπλειοψηφία. Είναι κρίσιμο να κατοχυρώσουμε και συνταγματικά το δικαίωμα της γυναίκας στην άμβλωση· δεν πρέπει να τα αφήνουμε αυτά στα ζητήματα της εκάστοτε πλειοψηφίας.
Νομίζω ότι μαζί με το ζήτημα των γυναικοκτονιών που θίξαμε σε προηγούμενη συνεδρίαση, δημιουργούν ένα πλαίσιο δικαιωμάτων για τις γυναίκες τέτοιο που ανταποκρίνεται στη σύγχρονη εποχή, είναι στην πρωτοπορία της σύγχρονης εποχής και καλύπτουν ένα τεράστιο θέμα το οποίο δεν προέβλεψε ο συντακτικός, αναθεωρητικός νομοθέτης του 1986, του 2001, του 2008, του 2019, κρατώντας τα δικαιώματα των γυναικών στο δικό μας Σύνταγμα στο επίπεδο της ισότητας —που είναι μια συζήτηση η οποία πάντα βέβαια πρέπει να εκσυγχρονίζεται και να ανταποκρίνεται στα δεδομένα της εποχής, αλλά κατά βάση είναι μια συζήτηση που έχει την πηγή της στον προηγούμενο αιώνα και στον προ-προηγούμενο. Πρέπει να εκσυγχρονίσουμε τη συνταγματική θέση της γυναίκας, κατοχυρώνοντας δικαιώματά της αλλά και διεκδικήσεις της έναντι του κράτους, το οποίο είναι υποχρεωμένο να της διασφαλίσει την προστασία της από την έμφυλη βία, τις γυναικοκτονίες, αλλά και το δικαίωμα της στη διακοπή της κύησης.
Τώρα, στην παράγραφο 5 του άρθρου 21 θέλουμε να προστεθεί το δικαίωμα στην κατοικία: «Το κράτος μεριμνά για την επαρκή και προσιτή κατοικία. Το κράτος μεριμνά για τη διασφάλιση της πρόσβασης όλων των πολιτών σε επαρκή και προσιτή κατοικία.»
Και συμπληρώνεται στο τέλος του πρώτου εδαφίου: «…ιδίως μέσω της ανάπτυξης προγραμμάτων κοινωνικής κατοικίας.» Και επίσης, «νόμος μπορεί να προβλέπει ειδικές παρεμβάσεις στην αγορά ακινήτων και μισθώσεων σε περιόδους στεγαστικής κρίσης.»
Εδώ, στην πραγματικότητα, επίσης φέρνουμε το δικαίωμα στην κατοικία στις προκλήσεις, να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της νέας εποχής. Προβλέπουμε τη δυνατότητα των προγραμμάτων κοινωνικής κατοικίας και ανταποκρινόμαστε σε ένα μεγάλο κοινωνικά ζήτημα που είναι το κόστος της στέγασης, θέτοντας το συνταγματικό θεμέλιο για να έρθει να παρέμβει ο κοινός νομοθέτης. Είναι κρίσιμο. Γνωρίζουμε ότι το μεγαλύτερο ανελαστικό κόστος είναι το κόστος στέγασης. Γνωρίζουμε το πρόβλημα που έχει η χώρα σε σχέση με το κόστος στέγασης ως ποσοστό του συνολικού κόστους ζωής και εκτιμούμε ότι είναι η στιγμή να παρέμβουμε και συνταγματικά στο θέμα αυτό, δεδομένου ότι το άρθρο 21, όπως ήδη είναι, μας δίνει τη δυνατότητα με αυτές τις προσθήκες να ανταποκριθούμε σε αυτές τις προκλήσεις.
Πάμε τώρα στο άρθρο 24 (Προστασία του περιβάλλοντος). Στη λέξη «δικαίωμα» στο πρώτο εδάφιο προστίθεται και η λέξη «καθήκον», δηλαδή: η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του κράτους και δικαίωμα και καθήκον του καθενός. Αυτό ανοίγει μια ολόκληρη συζήτηση σε σχέση με το τι συνιστά καθήκον. Και νομίζουμε ότι ιδίως στο ζήτημα του άρθρου 24, και με τα ζητήματα που ετέθησαν πριν —την κλιματική κρίση, την κρίση εν γένει σε σχέση με την προστασία του περιβάλλοντος— είναι σημαντικό να τεθεί και ως καθήκον του καθενός και όχι απλώς ως δικαίωμα. Γιατί δικαίωμα είναι κάτι το οποίο κάποιος μπορεί να ασκήσει, μπορεί και να μην ασκήσει, ενώ το καθήκον έχει μια άλλη βαρύτητα ως όρος.
Τώρα, στο άρθρο 24 επίσης προτείνουμε να προστεθούν δύο νέες παράγραφοι, 7 και 8, ως εξής: «Το κράτος μεριμνά για την πρόληψη και αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας και την ισότιμη πρόσβαση όλων των πολιτών σε επαρκείς, ασφαλείς και προσιτές υπηρεσίες ενέργειας. Το κράτος υποχρεούται να διασφαλίζει την ενεργειακή επάρκεια και να λαμβάνει μέτρα για τη δίκαιη ενεργειακή μετάβαση κατά τρόπο συμβατό με την προστασία του περιβάλλοντος, των ευάλωτων κοινωνικών ομάδων και της κοινωνικής συνοχής. Το κράτος διασφαλίζει την προστασία και τη βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων ως δημόσιου αγαθού ζωτικής σημασίας και την αδιάλειπτη, καθολική και ισότιμη πρόσβαση σε υπηρεσίες ύδρευσης υψηλής ποιότητας.»
Εδώ μιλάμε για το ζήτημα του νερού, που είναι ένα ζήτημα που όχι μόνο έχει ήδη απασχολήσει —σας θυμίζω τις συζητήσεις από το επίπεδο της Ολομέλειας της Βουλής έως το επίπεδο της ΚΕΔΕ και των ΔΕΥΑ για τα ζητήματα της διαχείρισης του νερού, το δικαίωμα στο νερό— αλλά απασχολεί και τη διεθνή βιβλιογραφία και τη διεθνή συζήτηση, ακριβώς γιατί ξέρουμε ότι το ζήτημα του νερού είναι το ζήτημα του μέλλοντος, το ζήτημα και η κρίση του μέλλοντος.
Και επιπλέον, ένα τελευταίο εδάφιο προστίθεται εδώ: «Η προστασία των ακτών ως δημοσίου αγαθού είναι υποχρέωση του κράτους.»
Για το ζήτημα αυτό ειδικότερα θα σας μιλήσει μετέπειτα η κυρία Νάντια Γιαννακοπούλου.
Κλείνοντας —γιατί νομίζω ότι σήμερα κλείνουμε και το κεφάλαιο των δικαιωμάτων, έτσι δεν είναι; Κλείνουμε τα άρθρα τα οποία θα συζητήσουμε στο επίπεδο της Επιτροπής— στο κεφάλαιο των δικαιωμάτων, εκτιμούμε ότι, σε επίπεδο δικαιωμάτων, το Σύνταγμα πρέπει να εκσυγχρονιστεί. Πρέπει να εκσυγχρονιστεί τόσο σε σχέση με τα ζητήματα του περιβάλλοντος όσο και σε σχέση με την προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών, αλλά και όλες τις σύγχρονες προκλήσεις. Γιατί πράγματι το Σύνταγμα λειτούργησε καλά σε αυτό το επίπεδο, όμως υπάρχουν ζητήματα που έχουν ανοίξει· ζητήματα που οφείλονται είτε σε μία οπισθοδρόμηση της νομολογίας σε κράτη της αλλοδαπής – παραδείγματος χάριν, η οπισθοδρόμηση, η θλιβερή οπισθοδρόμηση της νομολογίας του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ σε σχέση με το ζήτημα των αμβλώσεων- είτε σε ζητήματα ανόδου ακραίων πολιτικών δυνάμεων, οι οποίες αμφισβητούν ακόμη και τα αυτονόητα, παραδείγματος χάρη το δικαίωμα στην άμβλωση.
Άρα, πρέπει να το καλύψουμε αυτό σε επίπεδο υπερνομοθετικό, λόγω της αυστηρότητας του Συντάγματος, των «κλειδωμένων επιλογών», όπως λέμε, που έχει το Σύνταγμα και της θέσης του στην ιεράρχηση του νομικού οικοδομήματος πάνω από τον νόμο. Άρα λοιπόν, πρέπει να οδηγήσουμε και να σκύψουμε πάνω από αυτό το κομμάτι της συνταγματικής μας ύλης, το οποίο έχει πάρα πολύ μεγάλη σημασία. Γιατί πια, αν δείτε το τι γράφεται, πώς γράφεται και το τι συζητάται γύρω από το Σύνταγμα, τα δικαιώματα είναι όλο και εξελισσόμενα σε επίπεδο συνταγματικής συζήτησης. Ενώ δηλαδή η παραδοσιακή μας αντίληψη για το Σύνταγμα έδινε πολύ μεγάλη έμφαση στο οργανωτικό μέρος, δηλαδή στο κράτος και τους θεσμούς, πια η συζήτηση —τα περισσότερα που γράφονται— έχουν αρχίσει να γράφονται στο κομμάτι των δικαιωμάτων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι εισηγούμαι να αγνοήσουμε σε καμία περίπτωση το κράτος, τους θεσμούς, το κομμάτι το οργανωτικό· ίσα-ίσα θα έχουμε αναλυτικές προτάσεις για τα ζητήματα αυτά, κάποιες έχουν δει το φως της δημοσιότητας. Αλλά πρέπει πραγματικά να πάρουμε πολύ σοβαρά το ζήτημα των συνταγματικών δικαιωμάτων, και γιατί υπάρχουν κίνδυνοι εκεί, και γιατί υπάρχουν πολιτικές επιλογές εκεί που, αν γίνουν ποτέ πλειοψηφικές ή αν κάποια πλειοψηφία τις ακούσει αλλάζοντας την υφή την ίδια την ιδεολογική της, θα έχουμε μια επικίνδυνη πορεία.
Ας δούμε, λοιπόν, πολύ στα σοβαρά το θέμα των δικαιωμάτων. Ας καταλάβουμε ότι είναι αναπόσπαστο κομμάτι της συνταγματικής ύλης και ας αντιληφθούμε ότι πρέπει να προστατεύσουμε και δημόσια αγαθά, όπως είναι το περιβάλλον, και τις κοινωνικές ομάδες και, βέβαια, τις γυναίκες που πραγματικά δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση αυτή τη στιγμή από τον ακραίο λόγο, από επιλογές νομοθετικές που, αν δεν υπάρχει η συνταγματική κατοχύρωση του αντίστοιχου δικαιώματος ή της αντίστοιχης υποχρέωσης του κράτους, μπορεί να τις βρούμε με μια μελλοντική πλειοψηφία μπροστά μας.
Η λογική του Συντάγματος δεν είναι να νομοθετεί με τη λογική των επόμενων εκλογών· ίσα-ίσα η λογική του Συντάγματος είναι να «κλειδώνει» τις επιλογές που θεωρούμε ότι είναι ταυτοτικές για το κράτος και τις αξίες μας. Γι’ αυτό λοιπόν, ας τα δούμε, ξαναλέω, πολύ σοβαρά όλα αυτά και ας συζητήσουμε και στην επόμενη Βουλή για το πώς θα μπορέσουμε να τα κατοχυρώσουμε συνταγματικά στο πλαίσιο της συνταγματικής αναθεώρησης.
