Ομιλία Σωκράτη Κάτσικα στην ημερίδα «Η Παιδεία Αλλάζει (σ)την Ελλάδα: Η πρόταση του ΠΑΣΟΚ»

Ομιλία Σωκράτη Κάτσικα, Γραμματέα Τομέα Παιδείας ΠΑΣΟΚ- Κινήματος Αλλαγής στην ημερίδα «Η Παιδεία Αλλάζει (σ)την Ελλάδα: Η πρόταση του ΠΑΣΟΚ» 

​​Όπως ξέρετε πολύ καλά, κύριε Πρόεδρε, έχουν πάρα πολλά ονόματα κατά καιρούς οι εξετάσεις. Καλησπέρα Πρόεδρε, καλησπέρα Άννα, το Στέφανο τον χαιρέτησα πριν, μην παρεξηγηθούμε. 

​​Θα τις πω «εθνικές», όρος που δεν έχει χρησιμοποιηθεί, ούτως ώστε να μην έχω παρεξηγήσεις, ελπίζω. Λοιπόν, πάντως, με την ευκαιρία, να χαιρετίσω πραγματικά την παρουσία του Προέδρου του Απόστολου Κακλαμάνη ωςΥπουργός Παιδείας είχε καθοριστική συνεισφορά,όχι μόνο στο θέμα που θα συζητήσω εγώ σήμερα, τον «ελέφαντα» στο δωμάτιο. Όταν ο Γιώργος έκανε εισαγωγή, λέω, εντάξει, είμαι λίγο παχουλός, αλλά όχι ελέφαντας, λοιπόν, αλλά αφορούσε το θέμα. Αλλά δεν ήταν και ο μόνος. 

​​Είχα το προνόμιο να συνεργαστώ εδώ και 30 χρόνια με όλους τους Υπουργούς Παιδείας και του ΠΑΣΟΚ και άλλων κυβερνήσεων, λόγω θεσμικής ιδιότητας στο πανεπιστήμιο. Και έτσι είχα την ευκαιρία να συνεργαστώ με ανθρώπους όπως ο πρώην Πρόεδρός μας και πρώην Υπουργός Παιδείας ο Γιώργος Παπανδρέου, αλλά και φυσικάκαι με την Άννα Διαμαντόπουλου. Δεν αναφέρομαι σε όλους, γιατί θα τελειώσουν τα 8 λεπτά, για να μην έχω παρεξηγήσεις. 

​​Ιούνιο και Ιούλιο, οποιοδήποτε δελτίο ειδήσεων και οποιοδήποτε talk show και να ανοίξετε στην Ελλάδα, δεν μπορεί παρά να έχει ένα θέμα για τις—τώρα πανελλαδικές τις λέμε—εθνικές εξετάσεις για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια. Και είμαι βέβαιος ότι, αν κάνω ένα πρόχειρο poll εδώ μέσα, θα βρω πολύ λίγους που δεν έχουν κάποια οικογένεια, είτε συγγενική, είτε φιλική, είτε την ίδια τη δική τους, που να μην έχει κάποιον υποψήφιο για τα πανεπιστήμια. Μιλάμε για 80.000 υποψήφιους κάθε χρόνο. Και αν προσθέσετε σε αυτούς όλους τους ανθρώπους οι οποίοι εμπλέκονται στο μηχανισμό πρόσβασης στα πανεπιστήμια, φροντιστήρια, καθηγητές, γονείς, ό,τι θέλετε, καταλαβαίνετε ότι μιλάμε για έναν πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπων οι οποίοι έχουν εύλογο ενδιαφέρον για αυτή τη διαδικασία. 

​​Βέβαια αυτό που θα πω τώρα δεν είναι αντικείμενό μας για σήμερα. Είναι όμως κάτι που αξίζει να το δούμε. Σε καμιά άλλη χώρα δεν υπάρχει στα δελτία ειδήσεων αναφορά στο αν ήταν δύσκολα τα θέματα, αν ήταν εύκολα τα θέματα, αν ήταν βατά,ή δεν ήταν, και ούτω καθεξής. 

​​Αυτό είναι ένα κοινωνικό φαινόμενο που πρέπει να το δούμε, γιατί σαφώς καθορίζει πολλές από τις επιλογές που πρέπει να κάνουμε σε σχέση και με το πώς μπαίνουμε στα πανεπιστήμια, αλλά κυρίως με την εκπαίδευση, την παιδεία που παρέχουμε. 

​​Τώρα, ξεκινάω με μερικές φράσεις που θεωρώ ότι θα πρέπει να αποτελέσουν το υπόβαθρο και για την πρότασή μας που θα δείτε στο τέλος, γι’ αυτό και θα ξανάρθω σε αυτές. Η παιδεία είναι εθνική υπόθεση και δεν θα πρέπει να είναι πεδίο κομματικής αντιπαράθεσης. 

​​Προφανώς θα υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στα κόμματα, αλλά μια χώρα που ο μέσος χρόνος παραμονής Υπουργού Παιδείας στο Υπουργείο Παιδείας τα τελευταία 30 χρόνια είναι 1,5 χρόνος, δεν μπορεί να φτιάξει ένα σύστημα παιδείας το οποίο να είναι πράγματι αυτό που λέμε «ρωμαλέο» και «στιβαρό». Για να δεις τα αποτελέσματα μιας παρέμβασης στην παιδεία, θες 10 χρόνια. Δεν γίνεται, λοιπόν. Πρέπει να συνεννοηθούμε εθνικά, σε βασικούς όρους. 

​​Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να έχουμε έναν συνεχή διάλογο για την παιδεία και θα πρέπει να βρούμε συναινέσεις. Θα μου πείτε: «Γίνεται;» Θα σας απαντήσω: «Ουκ εά με καθεύδην τοις άνευ τρόπαιον». Ο νόμος για τα πανεπιστήμια ψηφίστηκε με 275 βουλευτές. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του ότι μπορούμε να βρεθούμε σε συνεννόηση. Το γεγονός ότι άρχισε να ξηλώνεται από την επόμενη μέρα, σχεδόν, είναι κάτι άλλο. Και αυτό πρέπει να το δούμε. 

​​Τώρα είμαστε σε καλή συγκυρία θα έλεγα. Αυτό είναι καλό νέο. Όλοι συμφωνούν ότι αυτό το σύστημα των εξετάσεων δεν είναι το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε. Και θα δούμε αμέσως στην επόμενη διαφάνεια το γιατί. Οι λόγοι αυτοί, λίγο-πολύ, συμφωνούμε όλοι. Το ΠΑΣΟΚ έχει μια διαχρονική – και όταν λέω διαχρονική, τουλάχιστον 30 χρόνια – θέση υπέρ του εθνικού απολυτηρίου. Μη συγχέουμε το εθνικό απολυτήριο με τον τρόπο εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Είναι σαφώς ένας από τους παράγοντες που οδηγεί, ή πρέπει να οδηγεί, στην πρόσβαση στο πανεπιστήμιο, αλλά δεν είναι ο μόνος. Και δεν είναι μόνο αυτός ο στόχος του. Ίσως και να μην είναι ο κύριος στόχος του εθνικού απολυτηρίου. 

​​Για να δούμε ποιο είναι το πρόβλημα; Με το σημερινό τρόπο πρόσβασης στα πανεπιστήμια, άμα αρχίσω να σας λέω όλες τις παθογένειες, θα σφυρίξει ο διαιτητής «λήξη». Αλλά νομίζω ότι μπορείτε να τις δείτε. Έχουν ήδη, λίγο πολύ ειπωθεί και από προηγούμενους ομιλητές. Θα το έλεγα, έτσι, συνεκδοχικά: η απαξίωση του λυκείου ως «μαθησιακή μονάδα» του σχολείου. Ως «μαθησιακή βαθμίδα». 

​​Και αυτό βέβαια οδηγεί σε πάρα πολλά θέματα: στη μετατροπή σε φροντιστήριο, στην απαξίωση του έργου του εκπαιδευτικού, στην αποστήθιση αντί της κριτικής σκέψης. Δεν μπορώ να βρω τρόπο να σας μεταφέρω τον πόνο μου ως πανεπιστημιακός δάσκαλος όταν έρχονται οι φοιτητές μου στο πανεπιστήμιο, έρχονταν, γιατί στην Ελλάδα είμαι πλέον ομότιμος και διαπίστωνα από την πρώτη μέρα ότι αυτό που τους λείπει δεν είναι τόσο η γνώση, όσο η αδυναμία κριτικής χρήσης της γνώσης. 

​​Και δεν είναι τυχαίο το ότι η ελληνική νεολαία δυστυχώς, έχει βρεθεί ότι είναι από τις πιο ευάλωτες ευρωπαϊκές νεολαίες σε fake news. Γιατί; Γιατί αφενός διαλέγει να ενημερώνεται όχι από τα λεγόμενα «συστημικά» μέσα, τηλεοράσεις και εφημερίδες, αλλά από το διαδίκτυο, αφενός, και αφετέρου γιατί δεν έχει την κριτική σκέψη που απαιτείται για να φιλτράρει την πληροφορία που βλέπει εκεί. 

​​Ο Αλέξης Δημαράς χαρακτήρισε το σημερινό Λύκειο με έναν μάλλον αυστηρό όρο, αλλά νομίζω ότι αποδίδει αρκετά την κατάσταση: «θεραπαινίδα του πανεπιστημίου». Ειπώθηκε από τον Γιώργο ως «προθάλαμος του πανεπιστημίου». Είναι λίγο χειρότερο αυτό. 

​​Όλγα, είπες ότι δεν είσαι καλή στην αποστήθιση. Θα πρέπει να βρήκες και δυσκολίες με τις εξετάσεις πανελλαδικές που φέτος. Να δούμε τι κάνουν οι άλλοι; Πάντα ξέρετε, πάντα … πολύ συχνά στην Ελλάδα λέμε «η Ελλάδα είναι ειδική περίπτωση». Ε, δεν είναι πάντα ειδική περίπτωση. Και δεν είναι κακό να βλέπουμε τι κάνουν οι άλλοι γύρω μας, σε σχέση τώρα πια με τα συστήματα πρόσβασης. 

​​Τέτοιο σύστημα δεν έχει πουθενά καμία χώρα ακριβώς ίδιο. Παντού υπάρχει ένα σύστημα, ένας μηχανισμός, ο οποίος μετράει δύο πράγματα: την επίδοση μέσα στο σχολείο και μια επίδοση σε μια εθνική αξιολόγηση κάποιας μορφής. 

​​Και σας έχω και κάποια παραδείγματα εκεί. Το πιο προχωρημένο είναι οι σκανδιναβικές χώρες, που έχουν αυτό που λέγεται «ισορροπημένα συστήματα» που βασίζονται κυρίως στη σχολική αξιολόγηση. Υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. Έχω το προνόμιο να ζω, εν μέρει τουλάχιστον, σε μια από τις σκανδιναβικές κοινωνίες. Και ξέρετε, μια από τις βασικές αξίες αυτών των κοινωνιών είναι η εμπιστοσύνη του πολίτη στους θεσμούς, των θεσμών στον πολίτη και του πολίτη στον πολίτη. 

​​Αν αυτό, αν αυτή την αξία, δεν μπορούμε να την μεταφέρουμε στη δική μας κοινωνία, είμαστε πολύ μακριά από πολλές λύσεις αυτών των κοινωνιών που θα μπορούσαμε να μεταφέρουμε με αποτελεσματικότητα στην Ελλάδα. 

​​Και με την ευκαιρία, μια και ειπώθηκε κι αυτό: σε αυτή την κοινωνία, εννοώ στη νορβηγική, είναι μειονέκτημα να είσαι άντρας. Οι γυναίκες έχουν πολύ περισσότερες πιθανότητες να αποκτήσουν θέσεις ηγεσίας, είτε πολιτικής, είτε οικονομικής, είτε ακαδημαϊκής. Επομένως, κυρίες στο ακροατήριο, αυτό είναι κάτι που θα έλεγα: πάρτε μαθήματα από εκείνες τις κοινωνίες, να τις μεταφέρουμε λίγο και στην Ελλάδα. 

​​Τώρα, τι θα θέλαμε να κάνουμε; Πάλι, είναι πολύ μακρύς ο κατάλογος για να αναφερθώ σε αυτά, αλλά πού στοχεύουν όλα αυτά; Στο βασικό στόχο που είπα πριν, ότι το Λύκειο πρέπει να αποκτήσει ξανά την αξία του ως ένα επίπεδο μάθησης που να βγάζει ανθρώπους ελεύθερους, με ελεύθερη σκέψη, με κριτική σκέψη, ικανούς να ανταποκρίνονται στις προκλήσεις της σημερινής εποχής. Και αυτό δεν μπορεί να το κάνει έτσι όπως είναι.

​​ Ένα στοιχείο θα σας δώσω, το οποίο θα επικεντρώσω σε κάτι. Βλέπετε ότι εκεί, στην 5^η, 6η θέση, δεν θυμάμαι ποια είναι, υπάρχει ένα σημείο το οποίο λέει ότι η ερευνητική εργασία θα πρέπει να είναι ένα βασικό στοιχείο της αξιολόγησης. Γιατί αυτό είναι πράγματι ένα εργαλείο το οποίο προάγει την κριτική σκέψη, αλλά όχι μόνο. Προάγει και εκείνες τις δεξιότητες που αν ρωτήσετε ανθρώπους που έχουν σχέση με την αγορά εργασίας, μπαίνουν πάρα πολύ ψηλά στις απαιτήσεις: ομαδική δουλειά, αλλά και ικανότητα να λειτουργείς και μόνος σου, αλλά και ως μέλος μιας ομάδας. Τα λεγόμενα softskills. 

​​Και επίσης, Γιώργο, σπούδασες μηχανικός, ήθελες να γίνεις γιατρός. Όλγα, ήθελες να πας ψυχολογία, πήγες οικονομικά. Αν είχαμε πράγματι σωστό, ουσιαστικό, σχολικό, επαγγελματικό προσανατολισμό, μήπως τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά; Δεν ξέρετε πόσοι άνθρωποι τέτοια εποχή έρχονται και με ρωτάνε «πού να πάει το παιδί; Σε ποιο τμήμα;».

​​Και διαπιστώνω, πραγματικά με λύπη, ότι δεν έχουν πληροφόρηση καθόλου τα παιδιά για το τι είναι το κάθε τμήμα, η κάθε επιστήμη, τίποτα από αυτά. Αυτό λοιπόν είναι ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της όλης λύσης, μαζί με τα τεχνικά ζητήματα της μείωσης της ύλης κτλ. 

​​Τώρα, πρόσβαση. Ξαναλέω: βασική αρχή, συνδυασμός σχολικής επίδοσης με επίδοση σε μιας μορφής εθνική αξιολόγηση. Για όλα; Όχι για όλα. Υπάρχουν τμήματα, συνήθως αναφερόμαστε σε αυτά ως τμήματα χαμηλής ζήτησης, όπως ξέρετε. Είναι τα τμήματα εκείνα στα οποία ο αριθμός των θέσεων δεν καλύπτεται από φοιτητές, από εισακτέους. 

​​Η πρόσβαση, λοιπόν, για μεν τα τμήματα χαμηλής ζήτησης μπορεί να γίνεται με βάση μόνο το εθνικό απολυτήριο, για δε τα τμήματα όχι χαμηλής ζήτησης, με μια συμπληρωματική εθνική αξιολόγηση σε λίγα μαθήματα, λιγότερα από τα σημερινά, προκειμένου να μπορεί να γίνεται η επιλογή των φοιτητών σε αυτά. 

​​Καταλαβαίνετε ότι ένα περίγραμμα δίνουμε σήμερα. Δεν ισχυρίζομαι καθόλου ότι έχω όλες τις λύσεις, γιατί, όπως καταλαβαίνετε, υπάρχουν πάρα μα πάρα πολλά ζητήματα εδώ που πρέπει να συζητηθούν. Γιατί ένα στοιχείο το οποίο είναι θετικό στις σημερινές εξετάσεις είναι αυτό το οποίο έχουμε πετύχει όλοι μαζί σαν κοινωνία πολλά χρόνια: το αδιάβλητο, το περίφημο, σε βάρος όμως της επιλογής όχι αυτών που θα θέλαμε για τα πανεπιστήμια, αλλά αυτών οι οποίοι αποστηθίζουν καλύτερα, αυτών οι οποίοι έχουν περισσότερες οικονομικές δυνατότητες να πάνε στα φροντιστήρια, υπέρ αυτών που κοινωνικά είναι προνομιούχοι και επομένως έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να μπουν στα πανεπιστήμια ή στις σχολές που θέλουν.

​​Τι προτείνουμε; Ξαναγυρίζω στο θέμα της ανάγκης για συναίνεση και για εθνικό διάλογο. Να θυμίσω ότι το θέμα του εθνικού απολυτηρίου το επανέφερε ο Στέφανος Παραστατίδης στο προσκήνιο πέρσι, ένα χρόνο πριν, και κάτι παραπάνω. Φυσικά, ο πρωθυπουργός μας, ο κύριος Μητσοτάκης, έκανε hijack, όπως λένε στο χωριό μου, την πρόταση του Στέφανου να συζητηθεί το θέμα του εθνικού απολυτηρίου στην Επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων και να ανοίξει ένας διάλογος σε αυτό το θέμα. Και στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης πέρσι το παρουσίασε ως πρωτοβουλία της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας. Συνηθισμένοι είμαστε από αυτά. Δεν νομίζω ότι είναι η πρώτη φορά, ούτε και η τελευταία, που κάτι τέτοιο γίνεται. Κρατάω το θετικό ότι είναι ένα ζήτημα που μπαίνει στον εθνικό διάλογο. 

​​Για μας όμως το πώς πρέπει να είναι αυτός ο διάλογος σίγουρα δεν έχει καμία σχέση με αυτό το οποίο διαβάζουμε και ακούμε για τον διάλογο που έχει αρχίσει η κυρία Ζαχαράκη με μια επιτροπή 100 ανθρώπων, η οποία δεν ξέρω πόσες φορές έχει συνεδριάσει και δεν ξέρω κι αυτοί αν το ξέρουν. Και βεβαίως έχει αναβληθεί η παρουσίαση των πορισμάτων αρκετές φορές. 

​​Εμείς λοιπόν θέλουμε έναν διάλογο ο οποίος να συμπεριλαμβάνει όλους αυτούς οι οποίοι πρέπει να έχουν άποψη και να συμπεριληφθούν σε αυτό το διάλογο. Και να είναι και διάλογος με αρχές. 

​​Κλείνω με αυτό που ξεκίνησα: η παιδεία δεν είναι απλά τομέας πολιτικής και δεν πρέπει να είναι πεδίο κομματικής αντιπαράθεσης. Είναι ο καθρέφτης της χώρας που θέλουμε να γίνουμε σε μερικά χρόνια. Μας ενδιαφέρει η γενιά που γεννήθηκε φέτος και η οποία, για να σας βάλω ένα άλλο θέμα, έτσι για να πάρετε μαζί σας για σκέψη, είχαμε 30.000 γεννήσεις λιγότερες από τους υποψήφιους για τα πανεπιστήμια φέτος. 

​​Αυτό σημαίνει ότι σε 20 χρόνια θα πρέπει να έχουμε ένα σύστημα επιλογής και ένα στρατηγικό χάρτη για την ανώτατη εκπαίδευση, την τριτοβάθμια εκπαίδευση, συγγνώμη κύριε πρόεδρε, στην Ελλάδα, που να αντιμετωπίζει και το δημογραφικό πρόβλημα. 

​​Ευχαριστώ πάρα πολύ.